Время. Искусство. Критика




страница1/22
Дата06.06.2016
Размер4.21 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22
Министерство образования Республики Беларусь

Белорусский государственный университет

Институт журналистики

Кафедра литературно-художественной критики

ВРЕМЯ. ИСКУССТВО. КРИТИКА.

К юбилею


Заслуженного журналиста Республики Беларусь,

театрального критика, доктора филологических наук, профессора Татьяны Дмитриевны Орловой



Сборник научных работ
Минск

2010


Под общей редакцией

кандидата филологических наук,

доцента Л. П. Саенковой
Рецензенты:

доктор филологических наук, профессор Г. К. Тычко;

доктор искусствоведения, профессор А. В. Красинский

Время. Личность. Критика: к юбилею заслуженного журналиста Республики Беларусь, театрального критика, доктора филологических наук, профессора Татьяны Дмитриевны Орловой: Сб. научных работ/ под общей ред. канд. филол. наук, доцента Л. П. Саенковой. – Минск: Изд-во БГУ, 2010. – с.
В сборнике научных работ рассматриваются актуальные вопросы литературно-художественной критики, экранной культуры, театрального искусства, анализируются тенденции развития современной журналистики в области освещения вопросов культуры и искусства.

Предназначается для студентов, магистрантов, аспирантов Института журналистики и других гуманитарных факультетов, а также для журналистов и редакторов.



Людміла Грамыка,

часопіс “Мастацтва”

(Мінск)
Таццяна Арлова і павароты яе лёсу

Сярод творчых асоб, тых што маюць непасрэднае дачыненне да сцэнічнага мастацтва, Таццяна Арлова лічыцца адной з самых уплывовых. Яе прафесійны аўтарытэт беспярэчны. Унёсак у тэатральную крытыку важкі і грунтоўны. Стасункі з дзеячамі сцэны ўзорныя і тактоўныя. Многія з іх у яе публікацыях знаходзяць палкага аборонцу. Калі нехта з пачынаючых крытыкаў яшчэ і захоўвае адданасць сцэнічнаму мастацтву, дык гэта ў многім дзякуючы яе намаганням і досведу. Аналітык і тэарэтык паводле прафесійнага прызначэння, яна адначасова з’яўляецца выніковым тэатральным практыкам. Як гэта ні парадаксальна гучыць. Яе ўважлівыя парады і ацэнкі самым непасрэдным чынам уплываюць на тэатральны працэс. Раней падобныя асобы лічыліся духоўнымі аўтарытэтамі. Цяпер іх становіцца ўсё менш, а значыць іх прафесійны досвед робіцца яшчэ больш важкім. А па сённяшнім часе нават унікальным.

Амаль сорак гадоў Таццяна Арлова працуе на кафедры журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Яе педагагічная дзейнасць – асобная старонка для доследу і разваг. Зрэшты, уся яе праца знаходзіцца не толькі ў полі эмацыйных ацэнак. Таццяна Арлова -- кандыдат мастацтвазнаўства, доктар філалагічных навук, аўтар шматлікіх кніг па журналістыцы і тэатру. Член рэдкалегіі, пастаянны і заўсёды жаданы аўтар у часопісе “Мастацтва”. Істотная акалічнасць, дзякуючы якой, пагадзілася адказаць на мае пытанні.
- Бадай, пачну з таго, што не люблю даваць інтэрв’ю, хоць гэта цяпер асноўны жанр у тэатральнай крытыцы. Герой публікацыі журналісту можа распавесці ўсё, што заўгодна, а мы часцей за ўсё, даем яму веру. Мне здаецца, больш цікава не проста працытаваць тое, што пачуў, напрыклад, пра тэатр, прыватнае жыццё, планы на будучыню, а самому ва ўсім разабрацца. Бо акцёры вельмі часта дадумваюць свае біяграфіі, а чытачы прымаюць жаданае за сапраўднае. Таму я і сама ніколі не згаджаюся адказваць на пытанні карэспандэнтаў. Гэтым разам раблю выключэнне.
Колькі слоў давядзецца сказаць у абарону жанра.. Мне заўсёды цікава размаўляць з людзьмі і пачуць ад іх тое, што яны самі могуць распавесці пра сябе. Пра астатняе -- здагадацца. Важна, каб гутарка была шчырая і глыбокая.

Так, з табой цікава размаўляць. Ты мяне даўно ведаеш, мы даўно ў прафесійнай звязцы. Тут іншы варыянт, а калі прылятае дзяўчынка, якая бачыць цябе ўпершыню, перад ёй шчыраваць не надта хочацца...


– Дзякуй. Прызнацца, мяне найбольш здзіўляе і захапляе ваша ... шматмернасць. Абсалютная загадка – якім чынам усё паспяваеце... Такіх педагогаў, як вы цяпер на журфаке па пальцах можна пералічыць. Маеце не проста ўдзячных вучняў – школу. Хоць сёння паняцце “вучань” увогуле напаўпазабытае. Калі гаворка заходзіць пра тэатральную крытыку, у ліку першых згадваецца ваша прозвішча. Вучні вашага бацькі, знакамітага Дзмітрыя Аляксеевіча Арлова, дагэтуль з удзячнасцю прыходзяць да вас, паважаюць і шануюць. Што ўвогуле, па сённяшнім часе, неяк не прынята. Няўжо лепшы спосаб творчай рэалізацыі – гэта, калі работа становіцца жыццём? Такім чынам?

-- Цяжка адказаць – якім. Яшчэ студэнткай прыйшла працаваць у “Знамя юности”, з таго часу -- спрэс цякучка і абавязкі. Маё пакаленне так было выхавана: паабяцаў – трэба зрабіць. Дазволіць сабе нічога не рабіць, або не стрымаць слова – неяк не атрымлівалася. Заўсёды была цікаўная. Гатовая сунуць свой нос, нават туды, дзе не прасяць. Журналістыка і крытыка ў маім жыцці перакрыжоўваюцца. Па чарзе выходзяць на першы план. Журналістыка – неабходнасць пастаянна выдаткоўвацца. Хлеб надзённы. А тэатр -- штосьці накшталт хоббі. Начны роздум. Калі выйшла замуж за Яўгена Шабана, упершыню трапіла ў вёску. І вельмі яе палюбіла. Лёгка знаходжу агульную мову з простымі людзьмі, упітваю ўсё, што наўкол. Такі жыццёвы досвед дапамагае разважаць пра змястоўнасць спектакляў. Магу сказаць, што самы плённы перыяд майго творчага жыцця прыйшоўся на яго другую палову. Калі нічога ўжо не трэба было даводзіць, заваёўваць. Я стаўлю перад сабой маленькія задачы, і кожны дзень мушу штосьці зрабіць. Інакш дзень для мяне страчаны. Не магу проста ляжаць, або сядзець і нічога не рабіць. З маленькіх спраў набягае штосьці сур’ёзнае. Некалі я шмат пісала артыкулаў для газет і часопісаў. Думала, што напісаць кнігу -- задача непераадольная. У 1969 годзе быў выдадзены першы зборнік маіх артыкулаў “Купалаўцы”. Страх перад вялікай формай прайшоў. Цяпер мне не цікава працаваць у газетным фармаце, хочацца пісаць кнігі. Іх у мяне ўжо чатырнаццаць. Дарэчы, памяць працуе вельмі адмыслова. Я магу не ўспомніць нейкіх жыццёвых падрабязнасцей, магу іх не зафіксіраваць, але спектакль, калі гэта сапраўды была падзея, здатна ўзнавіць праз шмат гадоў. Хоць ніколі нічога не занатоўваю напамяць. Апошнія 50 гадоў развіцця беларускага тэатра прайшлі праз мяне. Я ўсё гэта бачыла: спектаклі, рэжысёраў, акцёраў. І зараз, нібы жывая гісторыя, якая абсалютна нікому непатрэбна. Але дагэталь гляджу ўсе спектаклі, што з’яўляюцца ў нашых тэатрах. Для мяне важны працэс. Бо калі глядзець іх раз-пораз, змяняецца пункт кропка адліку. Я вельмі лёгкая на пад’ём. Не прапускаю магчымасці паглядзець прэм’еры ў абласных гарадах. Увогуле, мне падабаецца падарожнічаць. Любімы занятак – сесці ля вакна ў аўтобусе, ехаць, глядзець, думаць...


Думаю, неправільна назваць тэатральную крытыку, якой вы так грунтоўна займаецеся, -- хоббі. Атрымліваецца – таксама работа, як і выкладанне. Але ж якая з іх любімая?

-- Складана адказаць адназначна. Увогуле, ніколі не думала, што ў мяне ёсць педагагічны талент. У БДУ трапіла выпадкова. Пасля журфака працавала ў “Беларускай энцыклапедыі” навуковым рэдактарам. Тады ўпершыню ў жыцці апынулася ў сітуацыі млына. Была неверагодная колькасць сумнай працы, жорсткі графік і кепсае непасрэднае кіраўніцтва. Думала, як збегчы. Калі Барыс Стральцоў запрасіў на журфак, пагадзілася не вагаючыся. Хоць педагогіка ў той час была для мяне закрытай кнігай. Напачатку займалася вельмі сумнымі і афіцыйнымі прадметамі. Потым адчула, хоць і неўсвядомлена, што выкладанне – своеасаблівы тэатр. А менавіта ўменне распавесці і зацікавіць студэнтаў. Быццам паводле сістэмы Станіслаўскага... Здатнасць назіраць, натхняць, захапляць неабходная ў абодвух прафесіях... І цудоўна ўспрымаецца студэнтамі. Нібы адчыняе нейкія новыя вокны...


Вы са знакамітай тэатральнай сям’і. Магчыма, тэатральныя гены спрацавалі?

-- Так. Дзяцінства прайшло ў тэатры. Мама, тата – акцёры. З маці ездзіла на гастролі, жылі ў тэатральнай грымёрцы, і я штовечар сядзела ў аркестровай яме і глядзела на сцэну. Але мушу прызнацца, што ў тэатральным плане ад бацькоў я не надта шмат узяла. Як заўсёды бывае – потым спахопліваешся: не пагаварыў, не распытаў, не даведаўся, не паназіраў. Тое, што ўвайшло -- ўваходзіла інтуітыўна. А наконт гена... Бацькі ў адзін голас казалі: толькі не тэатр! Ідэю стаць журналісткай дружна ўхвалілі. Толькі я ўсёроўна прыйшла ў тэатр праз аспірантуру. Дарэчы, у маім жыцці павароты лёсу заўсёды адбываюцца, калі нешта не складваецца на працы. У “Знамени юности” я кіравала аддзелам культуры. У хрушчоўска-кукурузны перыяд добра атрымліваліся рэпартажы з сельскай мясцовасці. І кіраўніцтва вырашыла перавесці мяне ў сельхозаддзел. Тады я падумала: “Куды збегчы?”. І паступіла ў аспірантуру. Такі паварот да навукі маім бацькам вельмі спадабаўся. Усё пераадолела. Абараніла дысертацыю. Потым замест доктарскай быў яшчэ адзін паварот лёсу. Асабістае жыццё. Шмат гадоў я існавала толькі інтарэсамі мужа, ягонымі справамі і клопатамі. За яго змагалася, лячыла, бо ў Шабана было слабае сэрца. І другая дысертацыя ўзнікла не так і даўно, толькі ў 2000 годзе.


Імкненне пераадольваць цяжкасці – рыса характару, сіла волі, або моцная энергетыка? Што?

-- Не магу сказаць, што ў мяне моцная воля. Я чалавек мяккі, гнуткі, адыходлівы. Паводле жыцця – аптыміст. Дэпрэсіі, уласцівыя любому чалавеку, не бываюць доўгімі. З любой сітуацыі спрабую знайсці выйсце. Канечне, жыццёвыя абставіны часам да нечага падштурхоўваюць. Ды толькі... я ніколі не ўмела, не ўмею, і, мабыць, ужо не навучуся штосьці рабіць пад прымусам. І ўсё жыццё раблю тое, што мне хочацца.


Вы шчаслівы чалавек.

-- У гэтым сэнсе, безумоўна, шчаслівы. Але ж я нічога не магу рабіць па загаду. Проста катастрофа! Калі мне не хочацца, не цікава, нізашто не буду рабіць. Тады і прыдумваю сабе павароты лёсу.


Што на вашу думку адбываецца сёння з крытыкай?

Крытыка перайшла ў тэатральную журналістыку. Гэта агульны працэс, які ўласцівы не толькі Беларусі. І ўласна, гэта тэма маёй доктарскай дысертацыі. Для сур’ёзных навукоўцаў засталося тэатразнаўства, але яно не ўваходзіць у зону грамадскай увагі. Сур’ёзныя крытыкі, якія змаглі прыстасавацца да такога працэсу, робяць вельмі якасную тэатральную журналістыку. Умеюць рабіць гэта цікава, карыстаючыся жыццёвымі асацыяцыямі. Але большасць тэатральных крытыкаў робіць сваю справу сумна, млява. А сумнае ніхто не чытае. Што датычыцца беларускай крытыкі і мяне, мушу зазначыць, што адпачатку і дагэтуль, я – кошка, якая гуляе сама па сабе. І ніколі ні да каго не далучалася. І заўсёды была ў баку ад усяго астатняга. Ад любога кшталту карпаратыўнай барацьбы. У іншым выпадку цярпела паразу. Не ўмею грукнуць кулаком, я адступлю на свае пазіцыі, але буду, наколькі магчыма, адстойваць свой пункт гледжання. Дарэчы, да 50-ці гадоў я лічылася маладым крытыкам, і ў афіцыйных колах, дзе існавалі свае мэтры, была толькі на падхопе. А потым адразу, без пераходнага ўзросту, перайшла на пазіцыі сталага крытыка. І нядаўна нават пачула ад вельмі паважаемага чалавека, што ён мяне ўспрымае як спадчыніцу савецкай эпохі. Вось чым я ніколі не была! Усё напісанае было шчырым, з поўнай верай, нават тое, што з пазіцый сённяшняга дня некаму падаецца смешным. Вельмі часта падтрымлівала любое новае слова ў тэатры, любы рух і захаплялася гэтым надзвычайна. Таму мяне часта білі мае калегі: і публічна, і ў прэсе, і па-ўсялякаму. За мае погляды, што падабалося не тое, што іншым. Таму і лічу, што ў крытыцы я адзіночка. Але сёння больш спавядаю не постмадэрнісцкія, а класічныя традыцыі. Хоць прымаю любое новаўвядзенне і гульню. Магу сказаць: мне гэта падабаецца, але не маё. А тое, што падабаецца, што маё, застаецца пры мне.


А што адбываецца з беларускім тэатрам?

-- Ну, гэта бязмежнае пытанне. Таму што ў любым артыкуле, выступленні, за “круглым сталом” мы заўсёды высвятляем, што адбываецца з нашым тэатрам. Мастацтва змяняецца ў прынцыпе. І змяняецца ўсё ў жыцці. Прадбачыць змены, якія адбываюцца ў мастацтве сёння, у тым ліку ў тэатры, было проста немагчыма. Расквітнела маскультура, за гэтым прыстасаванне да сучасных рэалій публікі. Вядома, можна з маскультурай не лічыцца. Але ж камерцыйная і эканамічная сітуацыя лічыцца прымушае. І яна прымушае слухаць грамадскія чаканні. Чаканне сур’ёзнага мастацтва. Калі гэтаму падуладная большая частка публікі, атрымліваецца ўжо грандыёзны аб’ём. Але ж натуральны працэс развіцця мастацтва, ў тым ліку тэатральнага, ідзе крывым, не вельмі плённым шляхам. Але ж лямантаваць: “Да, были людзи в наше время, не то, что нынешнее племя...” на мой погляд, неправільна і старамодна. І зразумець гэта мне дапамагае не столькі тэатральная публіка, колькі мае студэнты. Мне цікавы іх погляд на мастацтва, на рэчаіснасць, нават калі ён разыходзіцца з маім. Бо новая эпоха, новая публіка, новае ўспрыманне. Гэта важна. Як інакш рухацца ў часе, змяняцца разам з ім? У галоўным яны застаюцца ранейшымі, але і я лічу сябе гнуткім чалавекам, свабодна ўспрымаю новае.


Мяне заўсёды захапляла ваша здольнасць быць сваёй сярод моладзі, здатнасць знаходзіць з імі агульную мову. Прызнацца, думала пра тое, што сіла і энергія, вастрыня сучаснага мыслення перадаецца праз студэнцкую аудыторыю. Своеасаблівы энергетычны абмен, як паміж акцёрам і публікай.

-- Мне заўсёды неабходна бачыць іх вочы. Дарэчы, цяпер надта вялікія курсы, па 200 чалавек, і цалкам авалодаць іх увагай цяжка. Не атрымліваецца. Вялізны масіў.


Дзеля таго, каб авалодаць такой аудыторыяй, неабходна вельмі шмат энергіі аддаць. Але потым... існуе пэўная кропка, калі ўзаемаабмен пачынаецца?

-- Канешне.


І ўрэшце з’яўляецца магчымасць аддаць усё гэта тэатру. Я вам задавала пытанне пра любімую работу, і цяпер усё для мяне самым натуральным чынам спалучылася.

-- Не ведаю. Магчыма.


Не падабаецца такі разварот?

-- Калі перад табой штогод праходзяць сотні маладых людзей, натуральна, некага запамінаеш, і запамінаеш яго імя на ўсё жыццё. Цікава, але сваіх першых выпускнікоў (іх было тады значна менш) памятаю лепш, чым сённяшніх, якія ідуць вялікай плынню. Цяпер з сотні вылучаеш толькі дзве-тры асобы. Гэта мала. З першымі маімі студэнтамі, у якіх ужо дзеці прыйшлі на журфак, дагэтуль падтрымліваю вельмі цёплыя адносіны. Новае пакаленне – неяк праскоквае.


А што вам не падабаецца ў маладых крытыках?

-- Мне заўсёды незразумела, калі крытык паглядзеў спектакль, і кажа: “Мне было сумна. Звычайны спектакль, нічога асаблівага”. Ды яшчэ піша пра гэта. А як гэта? Калі крытыку на спектаклі сумна, значыць ён займаецца не сваёй справай. Гэта як у сямейным жыцці. Жывуць муж і жонка, хіба штодня ждуць адкрыццяў і ўзрушэнняў? Тады ўзнікае натуральнае пытанне: калі чалавек цябе расчароўвае, калі ён нецікавы, чаго ты з ім жывеш? Чаму не збег? Таму што ёсць будні, ёсць святы. Свята – значыць нейкі ўзлёт. Будні, калі людзі моўчкі ўсё разумеюць і адчуваюць. Тэатр і крытык таксама мусяць разумець і адчуваць адно аднаго, як у добрай сям’і. Калі сумна – сыходзь з прафесіі. У бухгалтэрыю, яна заўсёды дае цудоўны імпульс. Апрануў нарукаўнікі, лічы чужыя грошы і думай, што, калі-небудзь яны будуць у цябе таксама.


Такім чынам, наперадзе жыццё і праца?

--Тут у мяне зноў намячаецца паварот лёсу. Хоць у юбілейны год, магчыма не варта пра гэта казаць. Але я чалавек цвярозы і прадчуваю, што мая педагагічная праца неўзабаве скончыцца. Я пралічваю сітуацыю наперад, думаю, як буду жыць тады, калі ўсё будзе па-іншаму. Буду вырошчваць кветкі, якія вельмі люблю. Буду шмат чытаць. Магчыма, больш шчыльна займуся тэатрам. Зрэшты, усе гэтыя пенсіённыя радасці па-магчымасці хацелася б адсунуць. Я вельмі ўдзячна часопісу “Мастацтва” за тое, што на яго старонках заўсёды пішу тое, што думаю, і мяне ў рэдакцыі ніколі не правяць і не перарабляюць. Гэта вельмі каштоўная якасць. І гэта, бадай што адзіны за ўсё маё жыццё варыянт. Таму ваш часопіс вельмі люблю.

У мяне засталася адна незавершаная праца, якой таксама мушу заняцца. Я хачу напісаць гісторыю арлоўскага роду, і ўжо дакапалася амаль што да Рюрыкаў. І адшукала шмат вельмі цікавых нітачак. Але гэтаму трэба аддаць увесь свой час, нельга рабіць мімаходам. Яшчэ хачу напісаць пра бацьку, пра маці, бабулю, дзеда, людзей, якіх ведала, інтэлігенцыю ў некалькіх пакаленнях. І думаю, што гэта мой абавязак на зямлі.


Дубовик С. В.

Директор Института журналистики БГУ

(Минск)

Научная школа журналистики: поиск и развитие

Современная журналистика охватывает все сферы жизни общества, отражая все её многообразие и противоречия. Открывает новые, ранее неизвестные страницы бытия и переносит в будущее, заставляет сопереживать, верить в собственные силы и надеяться на достижение поставленных целей. Основная функция национальных СМИ состоит в решении жизненно важных для общества и государства проблем, формировании общественного сознания.

Белорусская периодика неразрывно связана с объективной реальностью, с аудиторией, но отличается пристальным вниманием к конкретному человеку, его жизни, повседневным заботам, радостям и проблемам. Восприятие же газетных публикаций индивидуально. Каждый читатель рассматривает отдельно взятую публикацию исходя из собственного жизненного опыта, убеждений, вкуса, ожидает найти в ней отражение своего внутреннего «я» и многообразия окружающего мира.

Систему печатных СМИ Беларуси можно сравнить с живым организмом, который оперативно реагирует на социокультурные процессы. Ее составные звенья – республиканские и областные, городские и районные, многотиражные и корпоративные газеты, журналы. По данным социологических опросов, особой популярностью пользуются региональные СМИ. Они занимают второе место на информационном поле Республики Беларусь после электронных СМИ, опережая центральную прессу. Причина – в максимальной приближенности к читателю, знании интересов и проблем своей читательской аудитории. Публикуемая на их страницах информация носит прикладной характер, позволяет читателям ориентироваться в вопросах повседневной жизни. Наряду с информацией общественно-политического, экономического характера особым интересом у современного читателя пользуется информация культурного характера.

Информационное пространство современных печатных изданий Республики Беларусь постоянно расширяется, обогащается практикой журналистов и редакционных коллективов, научными исследованиями профессорско-преподавательского состава, в том числе и Института журналистики Белорусского государственного университета.

Сегодня в учебном процессе используются современные наглядные пособия, студенты имеют возможность проверить свои умения в лабораториях, учебных классах и на практике. Впервые в 2009 г. началась систематическая переподготовка фотожурналистов региональных изданий, которые совершенствуют практические навыки и расширяют теоретические знания в избранной ими профессии. В институте функционируют девять кафедр различного профиля. Проблематика их деятельности охватывает как минимум четыре направления научных исследований: теоретико-методологическое (включая журналистские жанры и формы), историческое (журналистика как публицистическое наследие и журналистика как отражение исторической ретроспективы), социолого-политологическое (СМИ в структуре социально-политической системы), лингвистическое, культурологическое (журналистика как часть культуры, культура и медиапространство).

Поиск смежных направлений в научных отраслях идет в русле инновационного знания в целом. В этом отношении развитие социально-культурного вектора журналистских исследований до уровня научной школы имеет несомненную перспективу. Особая миссия ученых-журналистов состоит в последовательном формировании активной жизненной позиции, гражданского сознания будущих работников печати, радио и телевидения.

Агафонова Н. А.

Белорусский государственный университет

культуры и искусств

(Минск)

Talk-show как базовый жанр телевидения

Телевидение, ознаменовавшее вторую после кино фазу развития экранной культуры, изменило принцип общения со зрителем: монологический принцип (кино) был дополнен диалогическим. Посредником (модератором) в этом процессе выступает фигура коммуникатора, представленного на телеэкране в разнообразных ипостасях – ведущего, репортера, героя-автора и пр. По сути, персона ведущего, комментирующего события или интервьюирующего героев, является атрибутом любого телевизионного жанра: от новостных программ до телефильмов.

Разговорность (talk) имманентна телевидению как СМИ. Не случайно данный феномен стал предметом теоретического осмысления. В начале 1990-х гг. Вальтер Онг ввел в научный оборот дефиницию «оральность телевидения». По-мнению польской исследовательницы А. Кисилевской, ТВ преобразует на свой лад фундаментальный способ коммуникации человека с человеком, а именно – речь [1, c. 125]. Российский профессор Н. Утилова в своей докторской диссертации «Природа аудиовизуального творчества: язык и образная система телевидения» (2000) также настаивает на том, что в основе телеэстетики лежит примат слова [2, с. 22].

Совершенно логично, что оральная природа телекоммуникации превратила разговор (talk) в показ (show). Телевидение закрепило диалогический принцип общения как внутри программ (с их непосредственными участниками), так и извне – со зрителем, находящимся перед телевизором. Поэтому генеральным телевизионным жанром стало talk-show, черты которого обнаруживаются в любой телепередаче.

Однако современные российские и украинские медиависты концентрируют свое внимание на феномене reality show и игровых программах (С. Акинфиев, Е. Гуцал, П. Сумской, С. Урвалова). В то же время базовый телевизионный жанр talk-show находится на периферии научного интереса. Цель данной статьи – определить характерные жанровые параметры talk-show и предложить элементарную типологию соответствующих телепередач.

Американский телевизионный менеджмент устанавливает пять незыблемых правил, выполнение которых гарантирует получение качественного talk-show.

Первое из них гласит о принципиальной роли ведущего. Персона ведущего (точнее, его маска или образ) не только задает главные социокультурные координаты циклу, но служит центром, вокруг которого должна вращаться вся программа. В связи с этим польский медиавист W.Godzic утверждает, что нет шоу как таковых, но есть шоу “ее” либо “его” [3, с. 109]. Поэтому с названием конкретного talk-show в подавляющем большинстве увязано имя его ведущего: «Страсти по культуре с Геннадием Давыдько» (Лад, БТ), “Культурная революция с Михаилом Швыдким” (РТР культура), “Тalk-show Lary King” (CNN) и пр.

Второе правило – прямой эфир. Условие создания и существования talk-show в прямом эфире, безусловно, усиливает драматическое напряжение в кадре за счет импровизационных поворотов диалога и отсутствия “карающей руки” редактора. Однако на практике большинство talk-show выходят в записи. Тем не менее, постановка беседы всегда мимикрирует под настоящее время. Подобная маскировка достигается универсальным методом – включением в программу внутренней аудитории. Зрители, находящиеся в студии, выполняют роль делегатов многомиллионной предэкранной аудитории. Они могут принимать пассивное (голосование, аплодисменты) или активное (задавать вопросы, высказываться, комментировать) участие в общем разговоре, но в любом случае служат индикатором симультанности для зрителя у домашнего экрана.

Доверительная интонация беседы (третье правило), устанавливаемая ведущим, призвана смоделировать ситуацию приватного разговора, в который, помимо непосредственных участников диалога, включается одинокий зритель, находящийся у экрана своего телевизора. Этот коммуникативный трюк, когда сообщение, предназначенное миллионной аудитории, подается в форме tête­à-tête, изначально использовался телевидением, поскольку потребление транслируемой им аудиовизуальной информации осуществляется в бытовом пространстве, а значит – малыми (вплоть до одного) группами. Именно тот факт, что в данный конкретный момент диалог развивается в “моей комнате”, вызывает у телезрителя высокую степень доверия к высказываниям ведущего и его гостей, тем более, что ведущий talk-show старается вызвать своего гостя на откровенные признания. Такая quasi-искренность участников talk-show и quasi-интимность его восприятия зрителем формируют энигматическое напряжение, свойственное данному телевизионному жанру.

Спонтанный характер разговора (четвертое правило) также принадлежит к разряду жанровой симуляции. Всякое talk-show является хорошо подготовленной инсценировкой. Однако искусство ведущего talk-show направлено на создание впечатления, что разговор происходит здесь и сейчас.

Последнее, пятое правило – слово есть доллар – характеризует очередной парадоксальный аспект жанровой специфики talk-show, которые дешевы в производстве, но одновременно – наиболее прибыльны.

Таким образом, жанровые параметры talk-show основываются на совокупности определенных коммуникативных стандартов: диалогическая форма общения, максимально доверительная атмосфера беседы, в которой адресант (гость-участник) посредством коммуникатора (ведущий) связывается с адресатом (телезрителем). Talk-show «дает телезрителям приятную возможность подглядывания за частной жизнью звезд, но не отвечает на большинство проблем зрителей, не пытается их выразить и не приглашает к поиску возможностей их разрешения» [3, с. 126]. Такой подход отражает взгляд на телевидение как на «современное массовое искусство» (Н. Утилова), продуцирующего легкость восприятия экранного продукта массовой аудиторией. Безусловно, телевидение использует такую возможность в ежедневных talk-show типа «Пусть говорят» с А. Малаховым (1 канал, Россия).

Как отмечалось выше, на телевидении важнейшим элементом аудиовизуального представления является слово. Соответственно, протагонист телеэкрана – это человек говорящий (условно определим его как «homo argutus). Тембр его голоса, интонация, артикуляция, акцент, ритм и тон высказывания, паузы в сочетании с мимикой, жестами, одеждой, а также с оформлением студийного пространства должны подчиняться правилам телевизионного спектакля [1, с. 127]. Исходя из этого, правомерно рассматривать проблему talk-show через призму телевизионного артефакта, качество драматургии которого определяется принципом организации диалогической структуры, а также функцией ведущего как постоянного действующего лица и ролью приглашаемых для разговора гостей как героев передачи.

Под принципом организации диалога в talk-show мы понимаем своего рода modus vivendi – специально установленный способ коммуникации по линии «ведущий и его собеседник». С этой точки зрения talk-show можно разделить на два типа: линейные и перекрестные. Первый вариант наиболее распространен в телевизионной практике и предполагает, что разговор моделируется как vis-à-vis ведущего и одного собеседника (пропорция 1:1). В таком камерном формате диалог строится как интервью в чрезвычайно сдержанном внутрикадровом антураже при полном отсутствии внутренней аудитории (зрителей в студии). Аудитория внешняя может быть представлена через вопросы, задаваемые гостю посредством телефонных звонков, Интернета и др. Подобная форма подчинена поэтике минимализма и выглядит упрощенной только внешне. Весь смысловой, эстетический, аксиологический потенциал здесь концентрируется на образе ведущего и его собеседника. Личностный (духовный, интеллектуальный, профессиональный) статус того и другого создает самодостаточное энергетическое поле, втягивающее в соразмышление зрителя, находящегося по другую сторону телеэкрана. Такой диалог подчинен центростремительному вектору, «буравит» героя вглубь. И здесь масштаб персоны ведущего-интервьюера и интервьюируемого имеет принципиальное значение, поскольку оба они заполняют пространство экрана в буквальном и метафорическом плане. Здесь ведущий не избегает острых вопросов, а его собеседник пытается достойно маневрировать, аргументируя свою позицию. К подобного рода talk-show следует причислить “Тalk-show Lary King” (CNN), «Познер» (1 канал, Россия), «В Нью-Йорке с Виктором Топаллером» (RTVi). На белорусском телевидении пока не появилось соизмеримого по качеству артефакта.

Принцип vis-à-vis организации диалога в talk-show реализуется в телевизионной практике также в пропорции 2:1, когда два ведущих «бомбардируют» единственного гостя своими вопросами. К таковым программам относятся «Школа злословия» с А. Смирновой и Т. Толстой (НТВ, Россия), «Временно доступен» с Д. Губиным и Д. Дибровым и (ТВЦ, Россия). Данный формат обеспечивает соответствующая мизансцена – замкнутый треугольник, на острие (вершине) которого размещен герой передачи, что уже само по себе создает напряжение в кадре (психологическое, интеллектуальное, эмоциональное).

Линейный тип talk-show ориентирован на вечные темы. Поэтому в процессе разговора принципиальную ценность получает ход рефлексии, глубокомыслие сторон.

Второй по нашей дифференциации тип talk-show – перекрестный – наоборот нацелен на злободневность и строится по принципу контрапункта, когда в споре сталкиваются противоположные точки зрения на обсуждаемую проблему: «Гордон Кихот» (1 Канал, Россия), «Выбор» (ОНТ, Беларусь), «Тем временем» (РТР Планета, Россия), «Культурная революция» (РТР Планета, Россия), «Честный понедельник» (НТВ, Россия) и др.

Такого рода программам присущ ряд стилеобразующих признаков:

– пропорция 1: 2 (и более героев);

– многофункциональная роль ведущего;

– внутренняя аудитория.

Перекрестное talk-show – это обязательно дискуссия на актуальные политические, социокультурные темы. Такой формат априори предполагает довольно большое количество участников. Ведущий здесь выступает не только интервьюером, но своеобразным дирижером, который управляет развертыванием конфликта. Он может провоцировать и сглаживать драматургические повороты спора своим комментарием, акцентированием собственной точки зрения.

Особая роль в перекрестных talk-show отведена внутренней аудитории – зрителям в студии, которые втягиваются в ход дебатов непосредственно (высказывают свое мнение, задают вопросы) или опосредованно (голосуют). Такая модель аналогична театральному представлению, что серьезно воздействует на внутреннюю атмосферу передачи, стимулирует ее экспрессию.

Особый исключительный вид перекрестного talk-show можно выразить пропорцией 0:1. В этом случае ведущий отсутствует, а герой без посредников общается с внутренней аудиторией. Образец такого рода программы «Линия жизни» на канале РТР Планета (Россия).

Итак, телевидение, «прописавшись» в нашей домашней повседневности, открыто ориентировано на диалогический характер общения. Любой телевизионный артефакт в большей или меньшей степени несет на себе печать разговора (talk) – обмена суждениями, словесную пикировку, череду вопросов и ответов. Будь то вербальное удостоверение связи между репортером и журналистом в студии во время выпуска новостей или обращение ведущего к игрокам в состязательных программах «Что? Где? Когда?», «КВН» и др. Каждое диалогическое взаимодействие на телеэкране визуализировано, т. е. является фактом показа (show). Следовательно, talk-show тождественно самому телевидению.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


База данных защищена авторским правом ©uverenniy.ru 2016
обратиться к администрации

    Главная страница