1. Тащйири шумораи популятсияи одам Зиёдшавии аьолц дар жомеа



Скачать 123.01 Kb.
Дата09.07.2016
Размер123.01 Kb.
ЭКОЛОГИЯ ВА ДЕМОГРАФИЯ

Наыша:


1. Тащйири шумораи популятсияи одам

2. Зиёдшавии аьолц дар жомеа

3. Хусусиятьои ижтимоию географии демографияи инсон

4. Пешомади демографц, натижа ва таъсири он ба инкишофи жомеаи муосир

5. Идоракунии жараёньои демографц

1. Тащйири шумораи популятсияи одам

Хусусиятьои ижтимоию экологии демографияи одам хеле гуногунанд.

Ивазшавии ьажми популятсияи намуд, аз жумла популятсияи одам мувофиыи ыонуниятьои экологй сурат мегирад. Халыиятьои зиёде, ки дар мамлакатьои гуногун вобаста ба шароитьои ижтимоию экологии гуногун зиндагц мекунанд, аз нуытаи назари экологц популятсияи географии одам ьисоб мешаванд.

Аьолии тамоми сайёра, яъне инсоният, жомеа дар мажм=ъ популятсияи глобалц ё популятсияи жаьонии одам аст.

Ивазшави (пасту баландшавц ё зиёду камшавц)-и шумора ва сохтори популятсияи одамро демография меом=зад.

Демография як соьаи омор буда, таркиб, миыдор ва афзоиши аьолиро меом=зад. Ыонуниятьои демографц нисбат ба инсоният нафаыат хосиятьои умумии экологц, балки хусусиятьои ба худ хосро низ доранд. Демографияи жойгиршавии одамро дар системаи олами ьайвонот, чун намуди ягона дар р=и замин, намуди биоижтимой муайян мекунад.

Шумораи инсоният дар мувозинати таваллуд ва фавт муайян мегардад ва одам намуди оддии биологц ба ьисоб меравад. Чунон ки 100 сол пеш собит гардид (масалан, Ч. Дарвин ва идомадиьандагони тадыиыоти вай), ыобилияти потенсиалии афзудани шумораи инсон жараёни геометрц, яъне ба ибораи дигар, зиёдшавии беохир дорад. Дар табиат чунин ыобилиятро ягон намуди биологй надорад. Ин аз муыобилияти муьит вобастагц дорад.

Пас одам, чун намуди биоижтимой, дар ин жода чц ыобилият дорад? Зиёдшавии беохири шумораи популятсияи одам аз чор омили экологц - иылим, даррандагц, беморц ва гизо вобастагц дорад.



Иылим. Одам аз дигар намудьои биологц нисбат ба зиндагц дар маьаллаьои гуногуниылим бартарц дорад. Табиатан маьальое, ки иылимашон барои ьаёт м=ътадил аст, назар ба жойьои иылимашон бад (дашту биёбон, баландк=ььо ва маьалльои сарду хунук) аз тарафи одамон тезтар истифода мешаванд.

Ыобилияти тайёр кардани либос, сохтмони манзил, истифодаи энергияи иловагц барои м=ътадил гардонидани ьарорат ва намнокц, яъне гуногунии фаъолияти иытисодию техникц барои одам имконият дод, ки таъсири манфии иылимро ба раванди демографц пурра бартараф кунад. Дар айни замон иылим ба паьншавии аьолц дар р=и замин таъсири начандон зиёд мерасонад.

Агар иылим бавосита ё бевосита ба паьншавии намудьои бисёри (ьайвонот, растаниьо) р=и замин таъсир расонад, барои одам бошад, хавфе ба вужуд намеоварад.

Даррандаьо. Кофтуковьои археологии ыадимаи маьалли зандагии одамони давраи ыадим (ибтидоц) шаьодат медиьанд, ки одамони ыадим баъзан т=ъмаи ьайвоньои дарранда мешудаанд. Вале аз худ кардани оташ, олоти меьнат, жанг, шикор омили он гардид, ки инсон тавонист ьамаи намудьои ьайвонот, пеш аз хама даррандаьои азимжуссаро ба худ таслим ва бар оньо бартарц пайдо кунад.

Ьоло даррандаьо ба афзоиши шумораи инсоният ягон таъсири манфй расонида наметавонанд.



Бемориьо. Аз садаи XIV то садаи XVIII дар Аврупо бисёр бемориьои марговар аз ыабили тоун (чума), вабо, нащзак, гул ва дигар касалиьои сирояткунанда, шаьрьо ва баъзан мамлакатьоро хароб карданд, теъдоди аьолц чанд маротиба кам шуд, вале инкишофи илм ва пайдо гардидани роьу усули нави табобатц ин бемориьоро пешгирц кард. Ьоло ин бемориьо ба демографияи жомеа таъсир расонида наметавонанд. Вале лозим ба ёдоварист, ки дар шаьрьои мутараыыии индустриалииАврупо ва Амрикои Шимолй бемориьои дигар, аз ыабили касалиьои дилу системаи рагьои хунгард, касалиьои шушу роььои насрас пайдо шудаанд, ки сабаби марги бемаьали одамон мегарданд. Ангезандаи ин бемориьо на омильои табиц, балки роььои номукаммали инкишофи иктисодц- ифлосшавии муьити зист, ихтилоли системаи асаб, яъне гиподинамия мебошад. Аслан, чунин бемориьо ба калонсолон таъсир мерасонанд, вале ба шумораи умумии инсоният наыше гузошта наметавонанд.

Дар даьсолаьои охири садаи XX бемории сирояткунанда бо номи СГТИД пайдо шуд, ки ангезандаи он вирус буда, унсурьои муьофизии хун, яъне системаи иммунологии организмро заьролуд ва маьв мекунад. Хусусияти хоси ин беморц аз он иборат аст, ки вай гузаранда буда, минбаъд (ба воситаи ивазкунии хун ва алоыаи чинсц) авлоди репродуктивиро маьв мекунад. Муайян гардидааст, ки агар бемории СПИД бо чунин суръат паьн шавад, дар ояндаи наздик омили маьдудкунандаи шумораи популятсияи одам мегардад. Вай аз ьама зиёд дар мамлакатьои мутараыкц, баъдан дар Африыо ва Россия паьн шудааст. Агар ба муыобили СПИД муборизаи шадид набаранд, ба демографияи инсоният хатари жиддц тахдид мекунад. Дар бисёр мамлакатьои Африко, Осиё, Америкаи Жанубц ва Шимолц касалиьои дигар пайдо шудаанд, ки аз ифлосии муьити зист, гуруснагц, нарасидани оби н=шокц вобастагц доранд. Касалиьои шушу р=да, сил, вабо, исьоли хунин (дизентерия) паьн шудаанд.



Щизо. Барои ьамаи намудьои олами ьайвонот, ьамчунин барои инсон захираьои щизоц асоси экологии щунжоиши муьит мебошанд. Одам бар хилофи дигар намудхои биологц метавонад гизоро захира кунад. Бинобар ин, таърихи инсоният пур аз вокеаьои жустуж=и сарватьои нав ба нави гизоц аст. Садьо ьазор сол пеш одамон щизоеро истеъмол мекарданд, ки барояшон дастрас буд. Оньо пеш аз ьама ьайвоньои даштиро шикор мекарданд.

Дар давраи ибтидоц захираьои щизой нисбатан гуногун ва ьажман зиёд шуданд, ки он аз истифодаи олотьои меьнат ва инкишофи жомеа вобастагц дошт.

Таырибан 10 ьазор сол пеш дар Шарыи Наздик соьаи муьими манбаи гизо-кишоварзй ба вужуд омад. Бори аввал одамони таьжоц ба кишти растаниьои кишоварзц ва парвариши ьайвоньои хонагц шур=ъ карданд. Ьайвонот ба захира кардани гизо ыодир нестанд, оньо щизоро ёфта истеъмол мекунанд. Одам захираьои асосии гизоиро аввал истеьсол ва баъд йстеъмол мекунад.

Ьар як фарди жомеа бояд донад, ки имконияти захираи гизоц беохир нест. Дар садсолаи охир дар мамлакатьои зиёди дунё чанд маротиба гуруснагии сахт ба вужуд омад. Ьатто дар ин р=зьо, новобаста аз даражаи баланди истеьсоли маьсулоти гизоц, зиёда аз 10 фоиз аьолии дунё (асосан Африыо) дар гуруснагц умр ба сар мебаранд. Омили дигар сифати пасти гизо (нарасидани сафедаи ьайвон) аст, ки он бемориьои дигарро ба вужуд меоварад.

Нарасидани гизо ва жузъьои дигари таркибии он яке аз омильои асосии тарзи вазнини ьаёти халкиятьои баъзе мамлакатьо ва ноьияьои калони дунё ба шумор меравад.

Инкишофи истеьсоли маьсулоти щизоц сатьи ьаётро баланд ва фавтро паст карда, ба зиёдшавй ва инкишофи шумораи аьолц дар р=и замин мусоидат мекунад. Робитаи системаи экологиро намуди биологц муайян мекунад. Таньо як намуди биологц -одам робитаи системаи ижтимоию экологиро ташкил медиьад ва муайян мекунад.

Микдори ниьоии ьар як намудро ьажми муьити зисти он маьдуд мекунад. Ьадди шумораи аксари инсониятро ьажми умумии ижтимоию экологии тамоми сайёра танг кардааст, ки вай дорои сарьади биологц мебошад.

2. Зиёдшавии аьолц дар жомеа

Маълумотьои таърихц собит менамоянд, ки чандии ьазорсолаьо пеш афзоиши аьолии сайёраи Замин суст буд. Тахмин мешавад, ки таырибан 10 ьазор сол пеш дар тамоми дунё 5 млн одам зиндагц доштааст, ки он аз аьолии ьозираи фаыат як шаьр - Маскав (11млн) ду маротиба кам аст. Афзоиши аьолии дунё аз 5 млн. то ба 5-6 миллиард (замони ьозира) расидааст ва он аз истеьсоли маьсулоти щизоц, афзудани ьажми экологии муьити зист зич вобастагй дорад.

Чунон ки аз таърих маълум аст, дар асрьои миёна ьажми истеьсоли маьсулоти щизоц паст шуда, сабаби жангьо ва ош=бьои байни ыабилаьои гуногун, инчунин эпидемияи (паьншавии) касалиьои сироятц гардидааст.

Муайян шудааст, ки зиёда аз 200 сол пеш жунбиши демографц сар шуда, он аз таьаввулоти саноатц-техникц, инкишофи илм, тиб, иытисодиёт ва инчунин муьити зист вобастагц доштааст. Ин раванд то имр=з идома дорад ва нуытаи баланди демографии он ба нимаи дуюми садаи XX ва замони муосир рост меояд.

Далели афзоиши аьолиро дар раыамьо мебинем: соли 1830 дар дунё 1 миллиард одам зиндагц мекард, соли 1939, яъне баъди 109 сол ин шумора ба 2 миллиард, соли 1960 баъди 21 сол - ба 5 миллиард ва соли 2000, яъне баъди 40 сол - ба 6 миллиарду 230 миллион расид.

Дар соли 1996 дар сайёраи Замин 5,8 миллиард одам дар ыайди ьаёт буд. Теъдоди солонаи афзоиши аьолц ба 90 млн, яъне ба аьолии пурраи ду давлати калони Аврупо - Франсия ва Испания баробар аст. Аьолии сайёраи Замин дар як шабонар=з 250 ьазор, дар як соат 10 ьазор нафар зиёд мешавад.

Бар замми ин, бояд донист, ки шумораи дунёии популятсияи инсон ба нуытаи охир ё зинаи глобалии ьажми муьит нарасидааст.

Дар боло чанд маротиба такрор шуд, ки инсоният ыобилияти зиёд кардани ьажму щунжоиши муьити экологиро дорад, лекин вай беохир нест. Ьажму щунжоиши муьит дар фазои сайёраи Замин маьдуд аст ва барои ьамин наметавонад беьудуд инкишоф ёбад.

Агар аз нигоьи назариявц афзоиши инсоният бидуни шароити гуногун ногузир бошад, пас аз р=и тажриба вай хатари тезутунди демографц ё фалокатовар хоьад дошт.

Дар ваытьои охир баъзе самтьои мусбати инкишофи инсоният ба назар мерасад. Афзоиши солонаи аьолии сайёра ба ьисоби миёна ноаён паст мешавад: соли 1970 вай ба 2%, то миёнаи сольои 1990 ба 1,5% рост омад. Агар ин раыамьо тасодуфц набошанд, дар он сурат дар ощози садаи XXI пастравии афзоиши инсоният ба ьаыиыат наздик хоьад омад.



3. Хусусиятьои ижтимоию географии демографияи инсон

Хулосаи нишондиьандаьои афзоиши шумораи аьолии сайёра аз тафовути жойгиршавии географии раванди демографц вобаста аст, ки онро шароити табиц ва ижтимоию иытисодц муайян мекунад. Ин тафовут дар байни ыисмьои жануб ва шимоли сайёра назаррас аст. Шартан ба ыисми жанубии мамлакатьои р= ба таракыц (бидуни собиы Иттиьоди Ш=равц) Африыо, Амрикои Лотинц (жануби ШМА) дохил мегарданд. Ба ыисми шимолц мамлакатьои бузурги мутараыыии Амрикои Шимолц (ШМА, Канада), Аврупо ва Осиё (ыисми шарыии собиы Иттиьоди Ш=равц ва Япония) мансубанд.



Минтаыаи жанубй. Дар ин манотиыи сайёраи Замин зиёда аз 3/4 ьиссаи аьолии дунё, яъне 4 млр.750 млн. (аз р=и маълумоти соли 1996) зиндагц мекунад. Минтаыаи аз ьама серодами сайёра Осиёи Жанубц (3 млр.500 млн. одам) мебошад, ки ба он ду давлати абарыудрати демографц: Хитой (1 млр.200 млн.) ва Ьиндустон (950 млн) дохил мешаванд. Дар минтаыаи Амрикои Лотинц ыариб 500 млн., дар Африыо зиёда аз 750 млн. (дар дунё аз ьама афзоиши зиёд - 2,7%) нафар зиндагонц мекунанд.

Дар баъзе давлатьои минтаыаи жанубц (Мозамбик, Ангола, Ливия, Арабистони Саудц, Сурия, Ироы) шумораи аьолй дар 17-30 соли охир хеле зиёд шудааст.



Минтаыаи шимолц. Аьолии ин минтаыа 1 млр. 100 млн. (20% аьолии дунё)-ро ташкил мекунад. Давлатьои калонтарини минтаыаи шимолц ШМА (265 млн) ва Федератсияи Руссия (150 млн) мебошанд. Афзоиши аьолц дар ин минтаыа наздик ба ыатъшавист ва дар як сол 0,3%-ро ташкил медиьад. Дар Аврупо ин нишондиьанда ба «0» баробар аст. Дар баъзе мамлакатьои Аврупо (Германия, Венгрия, Булщория, Италия) афзоиши аьолии таьжоц ыариб ба назар намерасад. Аз соли 1990 дар Руссия афзоиши аьолц ниьоят кам шудааст ва илова бар ин фавт зиёд гардидааст.

Хусусияти демографияи минтаыаьои жанубц ва шимолц аз ьамдигар фарки жиддй дорад ва ин тафовут нисбат ба пешг=ии Созмони Милали Муттаьид дар оянда зиёд хоьад шуд. Дар 20 соли оянда (то соли 2025) на кам аз 95 фоизи афзоиши аьолии дунё аз ьисоби кишварьои минтаыаи жанубц ва фаыат 5 фоизи он аз ьисоби мамлакатьои минтаыаи шимолц дар назар аст. Ьоло аз 10 к=даки навзод таносуби жанубу шимол 9:1-ро ташкил медиьад ва тахмин ьаст, ки баъди 30 сол ин таносуб ба 20:1 мерасад.

Баъди жанги дуюми жаьонц бисёр давлатьои собик мустамликави мустаыил шуданд. Бо кумаки ташкилотьои байналмилалц оньо тавонистанд масъалаьои ижтимоиашонро ьаллу фасл намоянд.

Ташкилоти байналмилалии тандурустц дар м=ьлати к=тох (10-20) сол тавонист даражаи фавти к=даконро паст кунад, инчунин ьолати санитарии муьити зисти аьолии ин кишварьоро м=ътадил гардонад (ба пуррагц таъмин кардани оньо бо оби тозаи н=шокц, доруьо, роььои ижрои талаботьои гигиенц).

Ьукумати баъзе мамлакатьои Осиё ва Амрикои Лотинц бо ёрии Созмони Милали Муттаьид (СММ) барномаи озуыаворц ва соьаи кишоварзц (ФАО) ва роььои гуногуни баланд бардоштани ьосилнокии соьаи кишоварзиро кор'. карда баромаданд, ки он номи «Иныилоби сабз»-ро гирифта буд.

Созмони байналмилалц оид ба илм, маориф ва маданият (ЮНЕСКО) дар мамлакатьои р= ба тараыыц таълими к=даконро ба роь монд. Чунин омильо даражаи фавтро чанд маротиба кам карда, ьолати экологию ижтимоии муьити зистро ба даражаи зарурц, пеш аз ьама то ба даражаи минтаыаи жанубй расонд.

Дар мамлакатьои мутараыыии иытисодии минтаыаи шимолц фавту афзоиш ыариб баробар шудааст, ки он натижаи тадрижан паст гардидани шумораи аьолии минтаыа мебошад.

4. Пешомади демографц, натижа ва таъсири он ба инкишофи жомеаи муосир

Инкишофи номуташаккили жараёни демографй метавонад натижаьои вазнин ва баъзан фалокатьои ижтимоию иытисодц ва экологиро чц барои мамлакатьои р= ба тараыыии минтаыаи жанубц ва чц барои мамлакатьои минтаыаи шимолц оварад.

Дар замони муосир дар бисёр кишварьои минтаыаи жанубц суръати афзоиши аьолц назар ба рушди иытисодц бартарц пайдо кардааст. Истеьсоли озуыаворц нисбат ба ьар як фард кам гардида, тахмин меравад, ки дар аввали садаи XXI давлатьои р= ба тараыыц аьолиашонро бо маьсулоти гизоии маьаллц таъмин карда наметавонанд. Агар жараёни демографц жиддан тагйир наёбад, он гоь дар охири садсолаи дигар бисёр кишварьои минтаыаи жанубц ба таври куллц ба ьамин ьол меафтанд. Масалан, дар Нигерия ва Бангладеш ба 1 га замини кишт шумораи х=рандаьо аз 3 то 4 маротиба зиёданд. Чунин ьолатро дар р=зьои мо дар Франсияву Голландия, ки соьаи кишоварзиашон хеле пешрафта аст, мушоьида кардан мумкин. Ин ьолат дар натижаи муносибати сарди экологц - хароб шудани хок ва эрозияи он, буридани мажм=и жангальо ба хотири киштгардон кардани замин, хушконидани обанборьо, к=льои хурд, дарёьои тезмажро ва щайра ба вужуд омадааст. Имконияти экологии минтаыаи жанубц нисбат ба афзоиши босуръати аьолц щайриимкон мегардад. Кам шудани маьсулоти гизоц, жои кор, афзоиши даражаи бекорй омили асосии тагйироти куллии ижтимоц хоьад гардид.

Мувофиыи ыонуньои устувори экологц мувозинаи шумораи популятсия ва имконияти экологии муьити зист мажбур месозад, ки ыисме аз аьолц ба минтаыаьои дигар, ки дар он жо захираьои ьаётц бештаранд, к=ч бандад. Дар кишварьои мутараыыц чунин ьолат имр=зьо ба назар мерасад.

Дар дохили кишварьои мутараыыц ьодисаи зиёди жойивазкунц, яъне к=чидани аьолц аз деьот ба шаьрьо мушоьида мешавад. Дар айни замон аьолии кишварьои р= ба тараыыц ба давлатьои мутараыыц мек=чанд, ки онро (мигратсия) меноманд. Аз сабаби тезу тунд гардидани мувозинаи умумии имконияти экологц ва афзоиши аьолии кишварьои минтаыаи жанубц муьожирати аьолц аз минтаыаи жанубц ба шимолц зиёд хоьад шуд.

Дар бисёр давлатьои минтаыаи шимолц пастравии демографц идома дорад. Дар ьама жо таваллуд кам гардида, дар баъзе давлатьо бошад, он ыатъ шудааст. Фавт нисбат ба таваллуд бартарц дорад. Воыеан дар ин давлатьо, аз жумла дар Федератсияи Руссия камшавии аьолц сар шудааст. Агар дар оянда пастшавии демографц идома ёбад, мувозинаи умумии аьолии таьжоии баъзе давлатьои калони Аврупо нисбат ба муьожирон (эмигрантьо) хеле назаррас хоьад шуд. Ин ьолат ба он оварда мерасонад, ки аьолии таьжоц ба пуррагц аз ьисоби аьолии дигар кишварьо зиёд мешавад. Чунин ьодисаьо дар таърихи инсоният борьо р=й додаанд.

Афзоиши шумораи аьолии кишварьои р= ба тараыыц сатьи инкишофи ижтимоию иытисодц ва суръати табиии болоравии имкониятьои ижтимоию экологии муьитро суст мегардонад. Ба ин нобаробарц муьожирати аьолц аз кишварьои аыибмонда ба кишварьои мутараыыц сабаб мешавад. Идора карда натавонистани жараёни демографии муосир хавфи демографиро ба вужуд хоьад овард ва нигоь доштани устувории экологию ижтимои дар кишварьои мутараыыи вазнин хоьад шуд.

5. Идоракунии жараёньои демографц

Жараёни демографц танзими муайяну аниыро талаб мекунад ва он бояд ба низом дароварда шавад. Ягона роье, ки жараёни демографиро идора мекунад, ин роьи м=ътадили таваллуд ва танзими оила мебошад. Дар бисёр кишварьои мутараыыц барнома бо номи «Танзими оила» арзи ьастц кардааст, ки маысади асосии он кам кардани суръати таваллуд мебошад. Чунин барнома дар кишварьое, ки зичии аьолии аз ьама зиёд доранд (Ьиндустон ва Хитой), татбиы мешавад.

Маысади асосии сиёсати демографии «Танзими оила» муайян кардани бартарии иытисодии оилаи хурд (1-2 фарзанд) бар оилаи калон (5-10 фарзанд), истифодаи маводи гуногун ба муыобили таваллудкунии щайринаышавц, инчунин ьавасмандкунии моддиву маънавии оилаьо мебошад.

Истифода ва ижрои «Танзими оила» дар кишварьои мутараыыц натижаьои хуб доданд. Танзими таваллуд дар Хитой назар ба давлатьои дигар натижаи дилхоь дод. Сиёсати «Наышаи оила» дар Ьиндустон, Бангладеш, Нигерия дар мажм=ъ муфид буда, б=ьрони умумии демографиро паси сар мекунад.

Дар кишварьои мутараыыии иытисодии минтаыаи шимолй сиёсати пурраи идораи демографц мавриди баррасц ыарор намегирад. Жараёни камшавии аьолии таьжоц -депопулятсия, ки сольои 90-ум сар шудааст, дар баъзе давлатьои Аврупо аксуламалро ба вужуд овард. Дар баъзе давлатьо, аз жумла Франсия, Германия, Белгия ва Нидерландия тадбирьои мушаххас андешидаанд, ки барои баланд бардоштани теъдоди таваллуд равона шудааст (тарщибот, ьавасмандкунии молию пулц, ахлоыц ва щайра). Шакльои асосии идора кардани жараёни ьозиразамони демографц ин банаышагирии оила (бо назардошти кам кардани таваллуд) дар минтаыаи жанубц ва гирифтани пеши роьи пастшавии шумораи аьолй (бо роьи афзоиши таваллуд) дар кишварьои минтаыаи шимолц мебошанд.

Бояд ыайд кард, ки агар раванди щайримуташаккили демографц идора карда шавад, он вакт гузариши демографц аз фавти баланд ва таваллуди зиёд ба таносуби мувозинавии фавти пасту таваллуди м=ътадил имконпазир мешавад.



Ижрои ин вазифа дар нимаи дуввуми садаи XXI метавонад аьолии тамоми дунёро, ки ба 12-15 миллиард одам мерасад, идора кунад ва шумораи умумии аьолиро нисбат ба имкониятьои ижтимоию экологии сайёра дар мувозинат нигоь дорад.






Поделитесь с Вашими друзьями:


База данных защищена авторским правом ©uverenniy.ru 2019
обратиться к администрации

    Главная страница